ఒక పాత ప్రయాణం గురించి ఇద్దరు స్నేహితులు మాట్లాడుకుంటున్నారు.
“ఆ రోజు వర్షం పడింది. అందుకే ఆలస్యమైంది” అంటాడు ఒకరు.
“వర్షమే లేదు. మనం దారి తప్పాం” అంటాడు మరొకరు.
ఇద్దరికీ తాము చెప్పిందే సరైనదని నమ్మకం. అంటే ఎవరో ఒకరు కావాలని అబద్ధం చెబుతున్నట్టేనా?
అలా అనుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. ఇద్దరూ తమకు గుర్తున్నదే చెబుతుండవచ్చు. అయినా ఆ జ్ఞాపకాల్లో కొన్ని వివరాలు తప్పుగా ఉండొచ్చు.
మెదడు గతాన్ని వీడియోలా ప్లే చేయదు
ఒక సంఘటన జరిగినప్పుడు మనం ప్రతి విషయాన్నీ గమనించం. గమనించినవన్నీ గుర్తుండవు. తర్వాత గుర్తుచేసుకునేటప్పుడు కూడా కొన్ని వివరాలు మారవచ్చు.
జ్ఞాపకం ఒకసారి నమోదయ్యాక ఎప్పటికీ అలాగే ఉండిపోయే రికార్డు కాదని National Academies నివేదిక వివరిస్తుంది. సంఘటనను గమనించడం నుంచి తర్వాత గుర్తుచేసుకోవడం వరకు, వేర్వేరు దశల్లో పొరపాట్లు జరగవచ్చు.
అందుకే జ్ఞాపకాన్ని వీడియోతో పోల్చలేం. గతాన్ని గుర్తుచేసుకునేటప్పుడు మెదడు గుర్తున్న వివరాలను కలిపి సంఘటనను మళ్లీ మన ముందుకు తెస్తుంది. ఆ క్రమంలో ఇతర సమాచారం కూడా కలవచ్చు.
తర్వాత విన్న విషయం, అప్పటి జ్ఞాపకంలో కలవచ్చు
ప్రయాణం తర్వాత ఎవరో “ఆ రోజు ఎంత వర్షమో!” అని చెప్పారనుకుందాం. కొంతకాలానికి ఆ మాట ఎవరో చెప్పారని మరిచిపోయి, వర్షం పడటం మనమే చూసినట్టుగా గుర్తుచేసుకోవచ్చు.
ప్రతిసారీ ఇలా జరుగుతుందని కాదు. అయితే సంఘటన తర్వాత విన్న విషయాలు కూడా మన జ్ఞాపకాన్ని మార్చవచ్చని పరిశోధన సూచిస్తుంది. ఒక విషయం మనకు ఎలా తెలిసిందో మరిచిపోతే, దాన్ని మనమే చూసినట్టుగా భావించే అవకాశం ఉంది.
మరి చాలా స్పష్టంగా గుర్తున్న జ్ఞాపకాలు?
ఒక ముఖ్యమైన వార్త మొదట విన్నప్పుడు మనం ఎక్కడున్నాం, ఏం చేస్తున్నాం అనే విషయాలు ఇప్పటికీ స్పష్టంగా గుర్తున్నట్టు అనిపించవచ్చు. ఇలాంటి జ్ఞాపకాలను పరిశోధకులు ఫ్లాష్‌బల్బ్ మెమరీస్ అంటారు.
2003లో ప్రచురితమైన ఒక అధ్యయనంలో Jennifer Talarico, David Rubinలు 54 మంది విద్యార్థుల జ్ఞాపకాలను పరిశీలించారు. సెప్టెంబర్ 11 దాడుల వార్త మొదట విన్న సందర్భాన్ని, అలాగే ఒక సాధారణ సంఘటనను విద్యార్థులు రాసుకున్నారు. కొంతకాలం తర్వాత అవే సంఘటనల గురించి మళ్లీ అడిగారు.
కాలం గడిచేకొద్దీ రెండు రకాల సంఘటనల గురించి చెప్పిన వివరాలూ మొదట రాసిన వాటితో తక్కువగా సరిపోలాయి. కానీ ముఖ్యమైన వార్తకు సంబంధించిన జ్ఞాపకం మాత్రం ఇప్పటికీ స్పష్టంగా, కచ్చితంగా ఉందని విద్యార్థులు ఎక్కువగా నమ్మారు.
ఇక్కడ ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. విద్యార్థులు మొదట రాసిన వివరాలన్నీ నిజమేనని ఈ అధ్యయనం నిర్ధారించలేదు. తర్వాత చెప్పిన వివరాలు, మొదట రాసిన వాటితో ఎంతవరకు సరిపోలాయన్నదే చూసింది.
అంటే జ్ఞాపకంలోని వివరాలు మారినా, “నాకు బాగా గుర్తుంది” అనే నమ్మకం అలాగే ఉండవచ్చు.
మరి మన జ్ఞాపకాలను ఎంతవరకు నమ్మాలి?
రోజువారీ జీవితంలో మనం జ్ఞాపకాలపైనే ఆధారపడతాం. అయితే ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయం తీసుకునేటప్పుడు, గుర్తున్న విషయంతో పాటు దాన్ని నిర్ధారించే ఆధారాలూ చూడటం మంచిది.
- అన్న మాటలే గుర్తున్నాయా, వాటి భావమా? “అతను సరిగ్గా ఇదే అన్నాడు” అనేముందు, అవే మాటలు గుర్తున్నాయా లేక సంభాషణలోని భావం మాత్రమే గుర్తుందా అని ఆలోచించండి.
- అప్పటి మెసేజ్ లేదా రసీదు ఉందా? తేదీలు, చెల్లింపులు, ఒప్పందాల విషయంలో జ్ఞాపకంతో పాటు అప్పటి మెసేజ్‌లు, రసీదులు, రాసుకున్న నోట్స్ కూడా చూడండి.
- మనమే చూశామా, ఎవరైనా చెప్పారా? ఒక వివరాన్ని నేరుగా చూశామా లేక తర్వాత ఎవరో చెబితే తెలుసుకున్నామా అని ఆలోచించండి.
- గుర్తులేనిది ఊహించి చెప్పొద్దు. “ఈ భాగం నాకు స్పష్టంగా గుర్తులేదు” అనడంలో తప్పు లేదు. గుర్తులేని వివరాన్ని ఊహించి చెప్పడం కంటే అదే మేలు.
ఇలా చేసినంత మాత్రాన జ్ఞాపకాల్లో పొరపాట్లు పూర్తిగా పోవు. కానీ గుర్తున్నదే నిజమని తొందరపడి నిర్ణయించకుండా ఉండేందుకు ఉపయోగపడతాయి.
ఒకే సంఘటన ఇద్దరికీ వేర్వేరుగా గుర్తుంటే, ఎవరో అబద్ధం చెబుతున్నారని వెంటనే అనుకోవద్దు. అప్పటి మెసేజ్‌లు, ఫొటోలు లేదా ఇతర ఆధారాలేమైనా ఉన్నాయో కలిసి చూడండి.
మూలాధారాలు
National Academies: Identifying the Culprit — Vision and Memory
Talarico & Rubin (2003): Confidence, not consistency, characterizes flashbulb memories
